لامپ چیست؟ | انواع لامپ و کاربرد آن در روشنایی و نورپردازی

لامپ چیست؟ آشنایی با تاریخچه، انواع و کاربردهای منابع نوری

لامپ اختراعی بود که حدود ۲ قرن پیش توسط توماس ادیسون پدیدار گشت. این وسیله برای روشنایی طراحی شده است که می‌تواند به صورت مصنوعی و با کمک انرژی الکتریکی تولید نور کند. از روزگاران قدیم تا کنون لامپ از لحاظ کارایی، تراکم و بازدهی انرژی و حتی نور و گرمایی که ایجاد می‌کند پیشرفت‌های فراوانی داشته و این مسئله در هر مدل لامپ با مدل دیگر کاملاً متفاوت می‌باشد. امروزه تکنولوژی روشنایی به یکی از ارکان اصلی دکوراسیون داخلی و صنعت تبدیل شده است.

به طور کلی می‌توان گفت که همه لامپ‌ها از قسمت‌های یکسانی مانند: پایه، حباب و بدنه تشکیل شده‌اند. نحوه عملکرد یک لامپ به طور کلی اینگونه است که انرژی الکتریکی که از سیم برق عبور می‌کند به سرپیچ که به پایه متصل است رسیده و این انرژی الکتریکی به وسیله مداری که در لامپ موجود است به انرژی نورانی مبدل گشته و در حباب لامپ تولید نور می‌شود. این فرآیند پایه و اساس علم روشنایی الکتریکی است.

نکته قابل توجه در لامپ‌های قدیمی و لامپ‌های جدید در این است که رشته‌های فیلامنتی در لامپ‌های مدل قدیمی عهده‌دار وظیفه تبدیل انرژی الکتریکی به انرژی نورانی بودند و در لامپ‌های مدل جدید این وظیفه بر عهده تراشه‌های ال‌ای‌دی می‌باشد. این تغییر نشان‌دهنده تحول عظیم در صنعت نورپردازی است.

دسته‌بندی انواع لامپ‌ها بر اساس تکنولوژی فناوری ساخت آنها انجام می‌شود و عامل مهم این تقسیم‌بندی همین اصل مهم فناوری ساخت آنها می‌باشد. در ادامه به معرفی انواع لامپ بر اساس فناوری ساخت می‌پردازیم.

انواع لامپ بر اساس تکنولوژی ساخت

لامپ فلورسنت (fluorescent lamps) – مهتابی‌های کم‌مصرف

این مدل از لامپ‌ها بیشتر با نام مهتابی مرسوم هستند و پیچیدگی مهتابی اصولاً از لامپ‌های مدل رشته‌ای بیشتر است به طوری که یک لوله فلورسنت میان کاتدها وجود دارد که با جیوه و گازهای دیگری پر شده است و نور توسط عبور جریان الکتریسیته از این قسمت در لامپ مهتابی نمایان می‌گردد و پوشش فسفری بیرون انرژی تابشی را به انرژی مرئی تبدیل می‌کند. از جمله مزایای لامپ‌های مهتابی این است که برای تولید نور به انرژی کمتری نیاز دارد و بنابراین از لحاظ مقاومت دوام بالاتری هم نسبت به لامپ‌های رشته‌ای دارد. با وجود مصرف برق کمتر و طول عمر بیشتر، لازم است بدانیم که جیوه داخل لامپ پس از سوختن، دفع آن دشوار و تقریباً خطرناک است که در این زمان رعایت تمام نکات ایمنی قطعاً لازم به اجرا است. این نوع لامپ برای روشنایی سقف‌های کاذب اداری بسیار مناسب است.

لامپ فلورسنت فشرده (compact fluorescent lamps) – کم‌مصرف‌های خانگی

این مدل از لامپ‌های فلورسنت به جای لامپ‌های رشته‌ای در اکثر ساختمان‌ها و منازل مورد استفاده قرار می‌گیرند. از لحاظ عملکرد تا حد زیادی شبیه به همان لامپ‌های فلورسنت معمولی هستند و تنها تفاوتشان در این است که این نوع از لامپ‌های فلورسنت می‌توانند انرژی کمتر (کم‌مصرف) با نور بیشتر داشته باشند. چند حلقه لوله پر شده از جیوه که چیزی شبیه لامپ‌های رشته‌ای است ساختار اصلی این مدل از لامپ‌ها را تشکیل می‌دهد. مزیت مهم این نوع لامپ توانایی عملکرد ۱۰ ساعته آن می‌باشد و همچنین تولید میزان نور بیشتر و درخشان‌تر با صرف انرژی کمتر از مهمترین مزایای این نوع لامپ کم‌مصرف است.

لامپ رشته‌ای (incandescent bulbs) – کلاسیک‌های پرمصرف

همان لامپ‌های آشنای قدیمی با ساختاری متشکل از رشته‌های تنگستن موجود در حباب لامپ که در محیط خلأ و یا با گازهای نیتروژن پوشیده شده است تا نور را با عبور جریان الکتریسته از رشته‌های تنگستن به لامپ داده و ایجاد روشنایی کند. مدل‌ها و سایزهای متفاوتی بسته به نوع نیاز به این نوع لامپ‌ها در بازار وجود دارد. طول عمر مفید لامپ رشته‌ای چیزی حدود ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ ساعت می‌باشد. در کنار این مزایا عیب بزرگ لامپ رشته‌ای در این است که اتلاف انرژی در آن بسیار زیاد و اصطلاحاً لامپ رشته‌ای پرمصرف می‌باشد. امروزه استفاده از این لامپ‌ها به دلیل بازدهی پایین محدود شده است.

لامپ هالوژن (halogen lamps) – ارتقاء یافته رشته‌ای

لامپ‌های هالوژن را می‌توان نسخه ارتقاء یافته لامپ‌های رشته‌ای دانست، البته با این تفاوت بزرگ که سایز هالوژن کوچک‌تر می‌باشد و رشته‌های تنگستن درون آن نیز با یک پوشش شفاف پوشیده شده است. لامپ‌های هالوژن هم به صورت توکار و هم به صورت روکار قابلیت استفاده را دارند. دو نوع فناوری متفاوت با نام‌های smd و cob در ساختار هالوژن‌ها بکار رفته است. وجود گاز بی‌اثر در این نوع لامپ‌ها دلیل نامگذاری آنهاست. کارایی، طول عمر روشنایی و درخشندگی هالوژن‌ها از مزایای مهمی است که برای آنها به شمار می‌آید. این لامپ‌ها انتخاب مناسبی برای نورپردازی فروشگاهی و ویترین‌ها هستند.

لامپ ال‌ای‌دی (LED) – پیشرفته‌ترین تکنولوژی روشنایی

قدرت زیاد و طول عمر مفید و بالا از مزایای لامپ‌های ال‌ای‌دی می‌باشد. ۱۰۰ هزار ساعت کارکرد با گستره نوری معین و انواع طیف رنگی بدون نیاز به فیلترهای رنگی، ایمنی عالی و کم‌مصرف بودن این نوع لامپ آن را کاملاً بی‌رقیب کرده است. لامپ‌های ال‌ای‌دی رشته تنگستن ندارند و در واقع نور در یک نیمه‌هادی توسط عبور الکترون‌ها ایجاد می‌شود. لامپ‌های ال‌ای‌دی شامل دو دسته لامپ‌های اس‌ام‌دی (SMD) و لامپ‌های سی‌او‌بی (COB) هستند. ال‌ای‌دی حبابی، ال‌ای‌دی گل، ال‌ای‌دی فیلامنتی، ال‌ای‌دی شمعی، ال‌ای‌دی زیتونی، ال‌ای‌دی شلنگی و نواری، ال‌ای‌دی سفینه‌ای یا قارچی، ال‌ای‌دی اشکی و … چند نمونه از لامپ‌های ال‌ای‌دی هستند. این تنوع باعث شده تا خرید لامپ LED برای هر نوع سلیقه و کاربردی ممکن باشد.

لامپ گازی (HID) – تخلیه‌ای پرقدرت برای فضاهای باز

معروفیت این نوع لامپ به نام لامپ‌های تخلیه گازی (HID) می‌باشد. فرآیند گاز برانگیخته همان چیزیست که در لامپ‌های گازی تولید نور می‌کند. این فرآیند بدین گونه است که با گذر الکترون‌های پرانرژی از داخل گاز و برخورد الکترون‌ها به اتم‌های خنثی با تحریک آنها انجام می‌گیرد. تولید نور این نوع لامپ‌ها به دو دسته لامپ‌های نور مرئی و لامپ‌های نور نامرئی تقسیم می‌شوند. بخار سدیم، متال هالید، زنون و بخار جیوه از محصولاتی است که در این گروه قرار داده شده است. این لامپ‌ها برای نورپردازی استادیوم‌ها و معابر شهری کاربرد گسترده‌ای دارند.

نوع دیگری از دسته‌بندی انواع لامپ‌ها وجود دارد که بر اساس شکل ظاهری آنها می‌باشد.

انواع لامپ از لحاظ شکل ظاهری و کاربرد

لامپ‌های سری A

شکل کلاسیک و گلابی مانند این لامپ‌ها با پایه‌ای به نام پیچ ادیسون از جمله مشخصات آنهاست. یک عدد بعد از حرف A نوشته می‌شود که نشان‌دهنده عرض لامپ می‌باشد. در مصارف تجاری و خانگی و… بیشتر از سری A19 و سری A15 استفاده می‌شود. این مدل برای روشنایی عمومی منازل بسیار رایج است.

لامپ‌های سری B

شکل ظاهری این لامپ صاف است به همین دلیل آن را سری B نامیده‌اند که ابتدای کلمه (BLUNT) می‌باشد.

لامپ‌های سری C- V/F (شمعی)

لامپ‌های مخصوص لوسترها که بیشتر جنبه تزییناتی دارند و گاهاً به آنها لامپ‌های شمعی نیز می‌گویند.

لامپ‌های سری R

نورپردازی ریلی و سقفی با این نوع لامپ‌ها که شکل ریسه‌ای مانند دارند انجام می‌شود.

لامپ‌های سری G (کروی)

لامپ‌های تزیینی کروی شکل با سایزهای مختلف که معمولاً برای تزیینات اطراف آینه اتاق خواب و حمام مورد استفاده قرار می‌گیرد.

لامپ‌های لینسترا (Linestra)

لامپی لوله‌ای مانند با یک نقطه اتصال که در موارد مختلفی قابلیت استفاده را دارد.

لامپ‌های سری BR

چراغ‌های بازتاب‌دهنده با روکش نقره که از پخش شدن نور جلوگیری می‌کند و تمام نور تولید شده را در یک جهت معین هدایت می‌کند.

لامپ‌های سری AR

هالوژن با ولتاژ پایین که برای محوطه‌های خاصی با نور کم مناسب است.

لامپ‌های سری ALR

لامپ‌های بازتاب‌دهنده آلومینیومی با یک درپوش بزرگ و یک پایه کوچک متصل است و نور را در جهت جلو انعکاس می‌دهد. بهترین فضای مورد استفاده از این مدل فضای بیرون می‌باشد.

انواع لامپ‌ها از لحاظ نوع سرپیچ

1. لامپ با سرپیچ E (ادیسون): همان لامپ معروف به لامپ ادیسون می‌باشد که عدد کنارش قطر سرپیچ را نشان می‌دهد. انواع لامپ ادیسون عبارتند از: E5 مناسب چراغ‌های تزئینی و چشمک‌زن، E10 مناسب چراغ قوه و دوچرخه، E12 مناسب هالوژن‌های شمعی، E14 لامپ لوستر شمعی، E17 چراغ خواب ۱۲۰ ولتی، E27 لامپ با استاندارد ۱۲۰ ولت، E39 چراغ‌های صنعتی با ۲۵۰ وات توان و E40 چراغ‌های صنعتی و کارگاهی با توان ۴۰۰ وات.
2. لامپ با سرپیچ ریموت‌دار: سنسوری که به ریموت اتصال دارد از راه دور آن را خاموش و روشن می‌کند. قابلیت استفاده از این نوع لامپ بیشتر در خانه‌های هوشمند است.
3. لامپ با سرپیچ دو شاخه: طراحی این سبک از لامپ‌ها به گونه‌ای است که با کمک یک دوشاخه به پریز متصل می‌شود.
4. لامپ با سرپیچ سوزنی: شامل دو نوع تک‌پین و دوپین می‌باشد که با دو حرف G, GU نشان داده می‌شوند. در نوع دوپین عدد کنار حرف G نشانگر فاصله میان دوپین است.

کلام آخر

استفاده از انواع چراغ‌ها و لامپ‌ها اصولاً براساس نوع نیاز است که آنها را کاربردی می‌کند. به عنوان مثال: چراغ‌های سقفی راه پله و پارکینگ، چراغ‌های سنسوردار سقفی، چراغ‌های پنلی روکار و توکار، چراغ‌های سقفی اداری و تجاری، چراغ‌های خطی، چراغ‌های نور مخفی، وال‌واشرها، لامپ‌های فلورسنت گیاهان و… همگی دارای دنیای گسترده‌ای برای خود هستند که بسته به نوع نیاز کاربر قابلیت استفاده را دارند. انتخاب صحیح نوع لامپ می‌تواند تأثیر زیادی در کاهش مصرف برق و افزایش زیبایی فضا داشته باشد.

پایان مطلب

لینک‌های مفید و مرتبط